MALOWIDŁA PATRIOTYCZNE W KATEDRZE KIELECKIEJ

Jan Matejko (1838-1893)

Studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie (w latach 1852-58), a następnie krótko w Akademii Monachijskiej (u Hermanna Anschütza) i w Wiedniu (u Christiana Rubena).

Tematem większości obrazów Matejki są sceny z dziejów ojczystych, ukazujące zarówno momenty Jej największej świetności, jak i największego upadku. W zamierzeniu artysty, dzieła te miały nie tylko umacniać poczucie dumy narodowej, ale także pobudzać do refleksji  nad przyczynami utraty niepodległości przez Polskę. Miały zachęcać do krytycznych przemyśleń i dostarczać moralnych pouczeń. Były nauką i przestrogą, skierowaną do Polaków. Malarstwo podejmujące narodowy temat historyczny istniało już w Polsce przed Matejką, ale dopiero on wzniósł je na wyżyny prawdziwego artyzmu.

Piotr Niziński (1858-1919)

 uczeń krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych (w l. 1885-1891). Jego nauczycielem był między innymi Jan Matejko. W latach 1891-92 studiował w Akademii Monachijskiej (u Alexandra Wagnera). Był wziętym wykonawcą polichromii kościelnych (wykonał ich kilkanaście).  Uprawiał także malarstwo sztalugowe (obrazy religijne, portrety, studia kwiatów, rzadziej pejzaże i martwe natury).

W 1898 roku artysta stanął na czele ekipy malarzy krakowskich, dekorujących katedrę w Kielcach. W skład zespołu wchodzili: Franciszek Bruzdowicz, Stefan Matejko [bratanek Jana], Leonard Strojnowski, Kasper Żelechowski. Dziełem Nizińskiego w katedrze jest między innymi scena „Rebeka u studni” (nad arkadą nawy głównej).  W latach 1913-1914 artysta malował  prezbiterium katedry. Między innymi wykonał dwa freski nad stallami: „Zaprowadzenie chrześcijaństwa r. p. 965” i „Śluby Jana Kazimierza” według obrazów Jana Matejki.

Piotr Niziński,

„Zaprowadzenie chrześcijaństwa r. p. 965” i „Śluby Jana Kazimierza”,

freski w prezbiterium katedry kieleckiej (nad stallami), wykonane w latach 1913-1914, według obrazów Jana Matejki.

Fresk: „Zaprowadzenie chrześcijaństwa r. p. 965”.

Ściana nad stallami w katedrze, którą dysponował Niziński, miała w stosunku do obrazu Matejki wydłużone (poziomo) proporcje. Dlatego artysta musiał nieco zmienić kompozycję swoich dzieł.

Opis:

Fresk ukazuje przyjęcie nowej wiary. Najważniejsze postacie znajdują się na drugim planie. Po prawej ukazany jest władca Polski i jego drużyna. Mieszko I stoi blisko krzyża [na fresku ujęta jest tylko jego podstawa], trzymając w jednej ręce miecz, w drugiej krucyfiks. Pod jego stopami znajduje się zwalony bożek pogański. Obok klęczy rycerz, kreślący znak krzyża na tarczy. Po drugiej stronie obrazu św. Wojciech chrzci rodzeństwo Mieszka: Czcibora i Adelajdę. Za nim stoi Jordan, pierwszy biskup Polski i dalej na lewo goście z Czech oraz grupa oczekujących na sakrament. W pobliżu biskupów klęczy przyszła żona Mieszka I Dobrawa z zapaloną gromnicą w dłoni. Po środku obrazu benedyktyni Radzym (brat św. Wojciecha) i prezbiter Benedykt czytają wyznanie wiary przygotowującym się do przyjęcia chrztu. Na pierwszym planie benedyktyn wyznacza orką miejsce pod nowy kościół. Na prawo od niego stoi para wieśniaków w dzieckiem. Za nimi siedzi stary dudziarz, który nie mogąc pogodzić się z odejściem od pogaństwa, przysłania ręką twarz. Z tych samych względów uchodzi młody wojownik (w prawym dolnym rogu). 

Cała scena rozgrywa się o świcie nad jeziorem Lednickim, na oczach tłumu złożonego z wojów, wielmożów i ludu. 

Kolory obrazu: niebieski, zieleń, ugier, czerwień i biel.

Prawda historyczna obrazu.

Matejko odstępował niekiedy od prawdy historycznej, aby podkreślić wymowę symboliczną dzieła. Tak jest i w tym wypadku: Św. Wojciech i jego brat Radzym nie mogli uczestniczyć w tym wydarzeniu. Św. Wojciech chrzci tutaj Polskę symbolicznie: jako ten, który przyczynił się do umocnienia organizacji państwowej. Z jego postacią wiązano pierwszą polską koronację (Bolesława Chrobrego) oraz powstanie niezależnego ośrodka religijnego w Gnieźnie. W czasach Matejki uważano go także za autora pieśni Bogurodzica, pełniącej rolę pierwszego hymnu narodowego.

Fresk: „Śluby Jana Kazimierza”.

Ze względu na zmianę wymiarów, Niziński musiał nieco skrócić (dołem i górą) swoje malowidło, w stosunku do pierwowzoru. Poszerzył je natomiast trochę z prawej strony, dodając postacie, których nie ma na obrazie Matejki.

Opis:

Fresk przedstawia prawdziwe wydarzenie historyczne: śluby króla Jana Kazimierza, złożone w katedrze lwowskiej 1 kwietnia 1656 roku, w czasie szwedzkiego „potopu”. 

Król klęczy przed ołtarzem, powtarzając tekst ślubowania, który czyta arcybiskup lwowski Jan Tarnowski (lub podkanclerzy koronny i biskup przemyski Andrzej Trzebnicki?). Najważniejsze postacie umieszczone są na prawo od nich: za królem klęczy królowa Maria Ludwika, za nią dwaj włościanie z kosami. Niżej klęczą: hetman Stefan Czarniecki, z wyciągniętą szablą i Stanisław Rewera Potocki oraz rycerz z chorągwią państwową (książę Zbaraski?). Dalej stoją: Jerzy Lubomirski (z laską marszałkowską) i Stanisław Lanckoroński z płonącą pochodnią (zapaloną pochodnię trzyma też szlachcic stojący głębiej). Za nimi szlachcic w żółtym kontuszu, z podniesioną szablą i włościanin ze świecą. Wśród tłumu szlachty w głębi wyróżniają się postacie: Samuela Łaszcza (na tle gobelinu z godłami państwa i wszystkich ziem Rzeczpospolitej) i Krzysztofa Arciszewskiego (wysoko z prawej). Po lewej stronie obrazu, oparty o ołtarz, stoi wojewoda łęczycki Jan Leszczyński.

Niektóre przedmioty przedstawione na fresku mają symboliczne znaczenie, jak na przykład: gobelin z godłami państwa i wszystkich ziem Rzeczpospolitej, czerwona chorągiew z Białym Orłem, regalia leżące na ołtarzu, votum zawieszone na antepedium (łańcuch z okowami), zapalone pochodnie, monstrancja w glorii (na ścianie u góry, po prawej). Elementy nie występujące na obrazie Matejki to: monstrancja, zapalone pochodnie,  szlachcic z podniesioną szablą i włościanin ze świecą.

Kolory fresku: niebieski, czerwony, ugier, żółć.

Prawda historyczna dzieła.

Artysta znał źródła historyczne i prace historyków, omawiających to dziejowe wydarzenie. Jednak w celu podkreślenia społecznej i politycznej wymowy dzieła, odstąpił od historycznej wierności, umieszczając na swoim obrazie osoby, które w uroczystości lwowskiej udziału brać nie mogły: Czarniecki, Arciszewski i Łaszcz. Postacie te występują też na fresku kieleckim.

Podteksty patriotyczne.

Polichromia w katedrze powstała w czasie, kiedy Polska jako kraj nie istniała. Wbrew dążeniom zaborców, Polacy starali się podtrzymać pamięć o wolnej Ojczyźnie, narodowej tradycji i historii, w czym ogromną rolę odegrał Kościół katolicki.       

Freski, wykonane przez zespół krakowskich artystów w katedrze mają

ukrytą wymowę patriotyczną. Jej dopełnieniem są kopie z obrazów Matejki, wykonane przez  Nizińskiego. „Zaprowadzenie chrześcijaństwa r. p. 965” akcentuje naszą przynależność do kręgu tradycji i kultury łacińskiej, katolickiej, więc nie prawosławnej (którą chcieli narzucić zaborcy). Natomiast „Śluby Jana Kazimierza” odnoszą się do szczególnego kultu Polaków dla Matki Bożej Królowej Polski. To do Jej opieki nad naszym narodem odwoływaliśmy się zawsze, w chwilach zagrożenia Ojczyzny.